# Ш

Леонид Владимирович Моряков

ШАЛАЙ Макар [сапр.: Шалае╝ Макар Ксенафонтавiч; 17.2.1906, в. Цельцы Расонскага р-на Вiцебскай вобл. - 29.10.1937, Мiнск, НКВД], крытык. Скончы╝ партшколу ╝ Вiцебску. У 1925-26 працава╝ сакратаром Народнага дома пры выканкаме Расона╝. Член 'Беларускай лiтаратурна-мастацкай камуны' (1927-28). Друкава╝ся ╝ час. 'Росквiт'. Працава╝ у газ. 'Чырвонаармейская пра╝да'. Выступа╝ з рэцэнзiямi на творы П.Бро╝кi, А.Александровiча, Я.Скрыгана, Г.Брэскай i iнш. У 1928 паступi╝ у БДУ (пры дапамозе наркама асветы А.Балiцкага i П.Шукайлы). Восенню 1928 ста╝ членам 'Маладняка', потым БелАППа. Арыштаваны 15.3.1933 па справе 'Беларускай народнай Грамады'. Пасля катавання╝ бы╝ вызвалены з дыягназам шызафрэнiя, справа спынена 11.7.1933. У сярэдзiне 1930-х г. выклада╝ лiтаратуру ╝ Расонскай СШ. Зно╝ арыштаваны 17.11.1936. Вярхо╝ным судом СССР 28.10.1937 прыгавораны да расстрэлу.

Лiт.: Марако╝ Л. 'Ён не мыслi╝ сябе без спрэчак...' // ЛiМ. 1999, 26 лют.; Кандыбовiч С. Разгром нацыянальнага руху ╝ Беларусi. Мн., 2000.


ШАНТЫР Фабiян Гiляравiч [псе╝данiмы: Н.Светлов; А.Хмара; крыптанiмы: Ф.Ш.; Ф.Ш-р; Фабiян Шан-р; Ш.Ф.; 23.1(4.2).1887, Слуцк - 29.5.1920, Навазыбка╝], публiцыст, празаiк, паэт, перакладчык, грамадскi i дзяржа╝ны дзеяч. За ╝дзел у рэвалюцыйных падзеях зняволены ╝ Слуцкай турме (1905-07). У 1909 жы╝ у Слуцку; з 1910 у Капылi. Працава╝ мулярам, адвакатам, наста╝нiкам. Друкавацца пача╝ у газ. 'Наша нiва', дзе ╝ 1909-12 змяшча╝ празаiчныя абразкi-iмпрэсii; там жа апублiкава╝ некалькi паэтычных твора╝. У 1914 мабiлiзаваны ╝ войска, служы╝ наглядчыкам палявога шпiталя ╝ Бабруйску. У 1916-17 удзельнiча╝ у рабоце клуба 'Беларуская хатка', куды прыязджа╝ з Бабруйска. У 1917 ста╝ адным з лiдэра╝ левага крыла Беларускай сацыялiстычнай грамады. На З'ездзе беларускiх нацыянальных арганiзацый (Мiнск, 25-27.3.1917) абраны ╝ БНК; у лiп. 1917 - у Цэнтральную раду бел. арганiзацый i партый. Удзельнiча╝ у 1-м Усебеларускiм з'ездзе (снеж. 1917). У 1918 супрацо╝нiк Слуцкага павятовага ваеннага камiсарыята, загадчык Смаленскага аддзялення Белнацкама. Адзiн з а╝тара╝ зб. 'Зажынкi' (М., 1918). У тым жа годзе арыштаваны. У пачатку 1919 камiсар па нацыянальных справах Часовага ╝рада БССР. Пасля - супрацо╝нiк Мiнскага губернскага ваеннага камiсарыята i Асобай харчовай камiсii Зах. фронту. Удзельнiча╝ у выданнi газ. 'Савецкая Беларусь'. У лют. 1920 мабiлiзаваны ╝ Чырвоную Армiю. 17.4.1920 арыштаваны i расстраляны.

Тв.: Патрэбнасць нацыянальнага жыцця для беларуса╝ i самаадзначэння народу. Слуцк, 1918; У час барацьбы: [Верш у прозе] // Крынiца. 1988, ? 11.

Лiт.: Казбярук У. Рамантычны пошук. Мн., 1983; Гарэцкi М. Шантыр Фабiян // Гарэцкi М. Гiсторыя беларускай лiтаратуры. Мн., 1992; Мяснiко╝ А. Нацдэмы: Лёс i трагедыя Фабiяна Шантыра, Усевалада Iгнато╝скага i Язэпа Лёсiка. Мн., 1993; Черепко С. Капкан. Загадка смерти наркома Фабияна Шантыра // Советская Белоруссия. 2000. 26 августа; БП, т. 6.


ШАСТАКО╬ Павел Пятровiч [1899, Мсцiсла╝скi пав. Магiлё╝скай губ. - 29.10.1937, Мiнск, НКВД], рэдактар, журналiст. З 1905 працава╝ наста╝нiкам школы граматы ╝ в. Шэнька╝ка Мсцiсла╝скага пав. У 1907 паступi╝ у Полацкую наста╝нiцкую семiнарыю. З 1912 наста╝нiча╝ у Мсцiславе. У жн. 1913 бы╝ залiчаны ╝ Вiцебскi наста╝нiцкi iнстытут. З пачаткам 1-й сусветнай вайны мабiлiзаваны ╝ войска. У 1916 ста╝ прапар┐шчыкам. Ваява╝ на Румынскiм фронце. У 1917 пераведзены ╝ Маскву. У пачатку 1918 вярну╝ся ╝ Мсцiсла╝. Удзельнiча╝ у падрыхто╝цы першага павятовага з'езда Савета╝. Працава╝ загадчыкам аддзела народнай асветы. Зiмой 1920 прызначаны ваенным камiсарам пав. Потым ста╝ рэдактарам павятовай газ. 'Думы бедняка', у якой публiкава╝ свае артыкулы i вершы. У 1920 пераеха╝ у Мiнск. Служы╝ начальнiкам палiтасветы губваенкамата. З-за хваробы пакiну╝ армiю. З 1921 працава╝ у Мсцiславе загадчыкам павятовага зямельнага аддзела. Потым бы╝ прызначаны загадчыкам аддзела народнай асветы Магiлё╝скага акруговага выканкама. Пiса╝ нарысы i артыкулы па-беларуску i па-руску, публiкава╝ся ╝ мясцовай прэсе, у газ. 'Савецкая Беларусь'. Восенню 1926 пераве┐дзены ╝ Маскву, прызначаны загадчыкам бел. сектара Камунiстычнага ун-та нацыянальных меншасцей Захаду iмя Ю.Мархле╝скага, дзе таксама выклада╝ бел. мову i лiтаратуру. Арганiзава╝ у Маскве святкаванне 20-годдзя лiтаратурнай дзейнасцi Якуба Коласа. Бы╝ адным з укладальнiка╝ зборнiка артыкула╝ 'Лiтаратурная творчасць К.М.Мiцкевiча (Якуба Коласа)' (М., 1928), а╝тар уступнага артыкула ╝ зборнiку. Удзельнiча╝ у стварэннi Цэнтральнага беларускага клуба ╝ Маскве (лют. 1928), член пра╝лення клуба. З восенi 1928 у Мiнску, нам. наркама асветы БССР. Сябрава╝ з Я.Купалам. З чэрв. 1929 рэдактар газ. 'Рабочий'. У вер. 1929 прызначаны рэдактарам газ. 'Савецкая Беларусь', дзе публiкава╝ свае нарысы i артыкулы. У апошнiм нумары газеты выступi╝ з крытыкай бюракратычных парадка╝ (артыкул 'Лiсты знiзу'). 22.3.1933 газета была закрыта. У маi 1933 прызначаны рэдактарам газ. 'Калгаснiк Беларусi'. З малавядомай зрабi╝ гэтую газету папулярнай сярод чытачо╝ i а╝тара╝. У жн. 1935 газета закрыта. Ш. прызначаны дырэктарам Белдзяржвыдавецтва. Арыштаваны ╝ пачатку 1937. Прыгавораны да расстрэлу.

Тв.: Да новых перамог на культурным фронце // Савецкая Беларусь. 1928, 14 кастр.; Лiсты знiзу // Тамсама. 1933, 21 сак.

Лiт.: Карнiловiч Э. Сябра Янкi Купалы // Маладосць. 1995, ? 10.


ШАПРАН Усевалад [?, Дзiсеншчына - 1941, Мiнск, НКВД], паэт. Па прафесii медык. У 1930-я г. друкава╝ся ╝ час. 'Шлях моладзi'. Расстраляны пры адступленнi Чырвонай Армii з Мiнска.


ШАТЭРНIК Мiкалай Васiлевiч [11.9.1890, в. Ста┐рына Iгуменскага пав. Мiнскай губ., цяпер Чэрвеньскi р-н Мiнскай вобл. - 2.12.1934], мовазнавец, краязнавец, педагог. У 1914 скончы╝ Нясвiжскую наста╝нiцкую семiнарыю. Працава╝ наста╝нiкам на Мiншчыне (1914-29). У 1933 скончы╝ МВПI. У 1933-34 выклада╝ бел. мову i лiтаратуру ╝ Аршанскiм педтэхнiкуме. Выступа╝ у друку з артыкуламi на педагагiчныя i метадычныя тэмы. Займа╝ся краязна╝чай работай, збiра╝ прыклады народнай дыялекталагiчнай лексiкi на тэрыторыi былога Iгуменскага пав., укла╝ адпаведны сло╝нiк (каля 9 тыс. сло╝). Арыштаваны ╝ 1934.

Тв.: Краёвы сло╝нiк Чэрвеншчыны. Мн., 1929.

Лiт.: Германовiч I.К. Беларускiя мовазна╝цы: Нарысы жыцця i навуковай дзейнасцi. Мн., 1985; Беларуская мова.


ШАШАЛЕВIЧ Васiль Антонавiч [9.1.1897, паводле iншых звестак 1.1.1897, в. Мхiнiчы Чэрыка╝скага пав. Магiлё╝скай губ., цяпер Краснапольскi р-н Магiлё╝скай вобл. - 23.10.1941, ГУЛАГ], драматург, паэт. Брат празаiка А.Мрыя. Вучы╝ся ╝ духо╝ным вучылiшчы, у Магiлё╝скай духо╝най семiнарыi (1910-14), Ярасла╝скiм юрыдычным лiцэi (1915-16). З-за матэрыяльных праблем скончыць лiцэй не здоле╝. З 1917 наста╝нiча╝ у в. Ясенцы i ╝ мяст. Краснаполлi на Магiлё╝шчыне, у Мiнску. У 1918 разам з братам i сёстрамi ствары╝ народны тэатр у Краснаполлi, пiса╝ для яго аднаакто╝кi. На прафесiйнай сцэне яго першая драма 'Апраметная' (другая назва 'Зруйнаваная цемра') паста╝лена 16.5.1925 Беларускай тэатральнай студыяй у Маскве. У 1926-27 'Апраметная' iшла на сцэне БДТ-2, створанага на аснове Беларускай тэатральнай студыi ╝ Маскве. Наступная п'еса 'Змрок' была паста╝лена БДТ-1 у Мiнску 30.1.1927; драма 'Сiмфонiя гневу' паста╝лена БДТ-1 3.3.1935. Першы верш 'Сож' апублiкава╝ у 1927 у час. 'Узвышша'. У другой палове 1920-х г. працава╝ сцэнарыстам на кiнафабрыцы. Арыштаваны ДПУ БССР у лiп. 1930 па справе 'Саюза вызвалення Беларусi'; знаходзi╝ся пад следствам да лют. 1931. Па╝торна арыштаваны 28.10.1936; прыгавораны да 10 гадо╝ лагера╝. У Томасiнглагу для аматарскага тэатра напiса╝ п'есу на тэму лагернага жыцця. Змест п'есы не спадаба╝ся лагернаму кiра╝нiцтву. Ш. бы╝ адпра╝лены на лесапавал, дзе трагiч┐на загiну╝.

Тв.: Рой: [П'еса] // Хрэстаматыя па гiсторыi беларускага тэатра i драматургii. Мн., 1975. Т. 2; Сiмфонiя гневу: [П'еса] // Тэатральная Беларусь. 1992, ? 4.

Лiт.: Хведаровiч М. Мой шчыры, сцiплы таварыш // ЛiМ. 1977, 7 студз.; Грахо╝скi С. А╝тар 'Сiмфонii гневу' // Грахо╝скi С. Так i было. Мн., 1986; Азгур З. Гавары╝ ён шчыра... Згадка пра Васiля Шашалевiча ╝ ягонае 90-годдзе // ЛiМ. 1987, 9 студз.; Грахо╝┐скi С. Два лёсы - дзве трагедыi // Маладосць. 1988, ? 1; БП, т. 6.


ШКIЛЬТЭР Карл Юр'евiч [14.6.1891, Латвiя - 4.2.1941, ГУЛАГ], гiсторык, бiблiёграф. Працава╝ у латышскiм сектары БелАН. Бы╝ дырэктарам Дзяржа╝най бiблiятэкi БССР. Арыштаваны 3.12.1937. Паводле пастановы Асобай нарады НКВД ад 10.9.1940 асуджаны на 5 гадо╝ пазба╝лення волi. Пакаранне адбыва╝ ва Ухта-Iжэмскiм лагеры, дзе i загiну╝. Рэабiлiтаваны 24.6.1957.

Кр.: НАРБ, IКР.


ШКЯЛЁНАК Мiкалай Мiкалаевiч [1899, Дзiсенскi пав. Вiленскай губ. - 1947, НКВД], юрыст, гiсторык. Скончы╝ юрыдычны ф-т Вiлен┐скага ун-та. Кiрава╝ бел. студэнцкай арганiзацыяй. У 1936 далучы╝ся да бел. нацыяналiстычнага руху, у 1940 пасялi╝ся ╝ Берлiне, супрацо╝нiча╝ з газ. 'Ранiца', потым бы╝ яе рэдактарам. У 1942 накiраваны ╝ Мiнск на работу ╝ Генеральны камiсарыят. У 1943 увайшо╝ у склад БЦР, першы вiцэ-прэзiдэнт БЦР. Адзiн з арганiзатара╝ 2-га Усебеларускага кангрэса, на якiм выступi╝ з асно╝ным дакладам. Выеха╝ у Берлiн, дзе ╝значалi╝ калегiю Рады БЦР. У 1946 арыштаваны ╝ Польшчы i прывезены ╝ Мiнск. Расстраляны.

Тв.: У трохсотыя ╝годкi сьмерцi Вялiкага Канцлера Льва Сапегi // Гадавiк Беларускага Навуковага Таварыства. Вiльня. 1933. Кн. 1; асобнае выд. - Вiльня, 1933; перавыданне - Спадчына. 1991, ? 1.

Лiт.: Соловьев А. Белорусская Центральная рада. Создание, деятельность, крах. Мн., 1995. С. 174; Вяртаньне БНП.


ШЛОСБЕРГ Яфiм Па╝лавiч [6.12.1906, Вiльня - 1970, Мiнск], гiсторык. У 1928 скончы╝ БДУ. У 1937-41 загадчык кафедры гiсторыi МВПI, адначасова працава╝ у Iнстытуце гiсторыi БелАН. Удзельнiк 2-й сусветнай вайны. Узнагаро┐джаны ордэнамi i медалямi. Арыштаваны ╝ час кампанii 'барацьбы з касмапалiтамi' 6.11.1948. Асобай нарадай пры МДБ БССР 23.4.1949 прыгавораны да 10 гадо╝ лагера╝. Пакаранне адбыва╝ у Тайшэтлагу (Iркуцкая вобл.). 3.10.1955 Судзебнай калегiяй Вярхо╝нага суда БССР тэрмiн пакарання бы╝ зменшаны да 7 гадо╝. Вызвалены. Рэабiлiтаваны Прэзiдыумам Вярхо╝нага суда БССР 9.5.1956. У 1956-64 старшы навуковы супрацо╝нiк Iнстытута гiсторыi АН БССР.

Кр.: НАРБ, IКР.

Лiт.: Возвращенные имена.


ШЛЮБСКI Аляксандр Ануфрыевiч [псе╝данiмы: Алеся Гаротная; Звястун; А.Знiч; Казальнiк; Этнограф; крыптанiмы: А.; А.Г.; А.Ш.; Ал.Ш.; Ал.Ш-скi; 4(16).6.1897, в. Межава Полацкага пав. Вiцебскай губ., цяпер Расонскi р-н Вiцебскай вобл. - 1941 ?, ГУЛАГ], лiтаратура┐знавец, этнограф, фалькларыст, бiблiёграф. Паходзi╝ з мяшчанскага сасло╝я. З 1919 распача╝ этнаграфiчныя i фалькларыстычныя даследаваннi. У 1922 скончы╝ Вiцебскае аддзяленне Маско╝скага археалагiчнага iнстытута. У 1918-23 удзельнiча╝ у арганiзацыi архi╝най справы ╝ Вiцебску, Полацку, Велiжы, Оршы. З 1923 навуковы супрацо╝нiк Iнбелкульта; у 1929-30 - Iнстытута гiсторыi БелАН. Супрацо╝нiча╝ з многiмi часопiсамi як краязна╝чага накiрунку ('Наш край'), так i лiтаратурнага ('Полымя', 'Узвышша', 'Маладняк', 'Радавая рунь'). Вынiкi даследавання╝ Ш. былi выдадзены Iнбелкультам у 1927 i 1928 (2 часткi) пад назвай: 'Матэрыялы да вывучэння фальклору i мовы Вiцебшчыны'. У 1927 выйшлi з друку 'Матэрыялы да беларускай бiблiяграфii'. Арыштаваны ДПУ БССР 3.4.1930 па справе 'Саюза вызвалення Беларусi'; паводле пастановы Калегii АДПУ ад 10.4.1931 высланы тэрмiнам на 5 гадо╝ у Нiжнi Но╝гарад (па гэтай справе рэабiлiтаваны 19.9.1960). Па╝торна арыштаваны ╝ чэрв. 1935 УНКВД па Ленiнградскай вобл. Асобай нарадай пры НКВД СССР 16.11.1935 прыгавораны да 3 гадо╝ пазба╝лення волi. Далейшы лёс невядомы. У 1990 пракуратура Ленiнграда адмовiла ╝ рэ┐абiлiтацыi па гэтай справе.

Кр.: НАРБ, IКР.

Тв.: Сведения по собиранию устного народного творчества в Белоруссии. Велиж, 1919; Паны i сяляне ╝ першай палове ХIХ стагоддзя. Мн., 1924; Бядуля як этно┐граф. Мн., 1925; Матэрыялы да кры╝скай гiсторапiсi: Доля кнiгасхова╝ i архiва╝ зямель кры╝скiх i былога Вялiкага княства Лiто╝скага. Ко╝на, 1925; Крашанiна (набiванка). Вiцебск, 1925; Гiсторыка-этнаграфiчныя нататкi. Мн., 1928; Набойка. Мн., 1928; Этнаграфiчная дзейнасць Е.Р.Раманава. Мн., 1928.

Лiт.: Возвращенные имена; БП, т. 6.


ШПЕНЦЭР Барыс Маркавiч [1890, Херсон - 3.4.1938, НКВД], хiмiк. Скончы╝ Новарасiйскi ун-т (Адэса), Маско╝скi тэхналагiчны iнстытут i 2 курсы Iнстытута чырвонай прафесуры. У час грамадзянскай вайны працава╝ у савецкiх i партыйных органах Украiны. У 1924-27 у Хiмiчным iнстытуце iмя Л.Я.Карпава (Масква). У 1932-34 член Прэзiдыума i вучоны сакратар Камiтэта па хiмiзацыi СССР. У 1935-37 старшыня Савета па вывучэннi вытворчых сiл БССР i кiра╝нiк сектара хiмiчнай тэхналогii Iнстытута хiмii БелАН. Член-карэспандэнт БелАН (1936), доктар хiмiчных навук, прафесар. Ваеннай калегiяй Вярхо╝нага суда СССР 3.4.1938 прыгавораны да расстрэлу. Рэабiлiтаваны 28.11.1956.

Лiт.: Возвращенные имена.


ШУКАЙЛА Па╝люк [Павел Захаравiч; псе╝данiм: Па╝люк Заходнi; крыптанiм: П.З-нi; 1904, в. Лапене╝цы Ва╝кавыскага пав. Гродзенскай губ., цяпер Бераставiцкi р-н Гродзенскай вобл. - 14.4.1939, Мiнск, НКВД], паэт, крытык, празаiк. У першай палове 1920-х г. удзельнiча╝ у падпольным рэвалюцыйным руху ╝ Зах. Беларусi; прыкладна ╝ 1923 ста╝ членам КПЗБ. У канцы 1924 або пачатку 1925 перайшо╝ польска-савецкую мяжу. Далучы╝ся да дзейнасцi лiтаб'яднання 'Маладняк'. У 1925 выеха╝ у Слуцк, дзе арганiзава╝ фiлiю 'Маладняка', бы╝ рэдактарам акруговай газеты, спрыя╝ выпуску лiтаратурнага альманаха. Не╝забаве перабра╝ся ╝ Расоны, працава╝ сакратаром райкама партыi, удзельнiча╝ у рабоце Полацкай фiлii 'Маладняка'. Адначасова з'я╝ля╝ся старшынёй камiсii па праверцы ходу беларусiзацыi ╝ раёне. У 1926 прыеха╝ у Мiнск, паступi╝ на лiтаратурна-лiнгвiстычнае аддзяленне педагагiчнага ф-та БДУ. Ста╝ iнiцыятарам стварэння новага лiтаб'яднання 'Беларуская лiтаратурна-мастацкая камуна'. У крытычных артыкулах бы╝ досыць непрымiрымы да сваiх лiтаратурных апанента╝. У 1928 адкамандзiраваны на вучобу ╝ Камунiстычную акадэмiю ╝ Маскве. У 1930 скончы╝ пры ёй Iнстытут чырвонай прафесуры. У 1930-31 працава╝ загадчыкам кафедры метадалогii мастацтва ╝ Iнстытуце кiнематаграфii. Да 1931 кiра╝нiк Беларускай секцыi Маско╝скай асацыяцыi пралетарскiх пiсьменнiка╝. Бы╝ рэдактарам газ. 'Кино' (Масква), дырэктарам Цэнтральнага тэхнiкума тэатральнага мастацтва. Арыштаваны АДПУ СССР у вер. 1930 па справе 'Саюза вызвалення Беларусi'. Яму ╝далося адвесцi ад сябе абвiнавачаннi, справа была спынена. З 1932 у Ленiнградзе, вiцэ-прэзiдэнт Дзяржа╝най акадэмii мастацтва╝. Прафесар (1933). З 1936 зно╝ у Мас┐кве. Па╝торна арыштаваны 1.11.1938. Вiнаватым сябе не прызна╝. Прыгавораны да расстрэлу 13.4.1939. Рэабiлiтаваны 14.4.1959.

Тв.: Акрыва╝леная зямля: Паэзiя. Мн., 1930.

Лiт.: Скрыган Я. Госцi з Мiнска // Скрыган Я. Некалькi хвiлiн чужога жыцця. Мн., 1979; Багдановiч I.Э. Авангард i трацыцыя: Беларуская паэзiя на хвалi нацыянальнага адра┐джэння. Мн., 2001. С. 364-368; БП, т. 6.


ШУКЕВIЧ-ТРАЦЦЯКО╬ Радыён Канстанцiнавiч [23.11.1893, в. Навiны, цяпер Валожынскi р-н Мiнскай вобл. - 10.2.1942, Па╝ночлаг], журналiст, дзяржа╝ны i палiт. дзеяч. З 1918 на савецкай рабоце ╝ Слуцку i Смаленску. У 1919-21 служы╝ у Чырвонай Армii. У 1922-24 у Гало╝ным упра╝леннi палiтыка-асветнай работы, старшыня Гало╝нага ╝пра╝лення па справах лiтаратуры i мастацтва Наркамасветы БССР, сакратар Мiнскага павятовага камiтэта КП(б)Б. З 1924 рэдактар газ. 'Беларуская вёска'. У 1931-36 навуковы супрацо╝нiк Iнстытута фiласофii, загадчык масавага сектара БелАН. У час чысткi ╝ кастр. 1935 выключаны з КП(б)Б; у 1936 пазба╝лены работы ╝ БелАН. Працава╝ метадыстам у шахматным клубе. Арыштаваны 18.8.1938. Па пастанове Асобай нарады НКВД ад 9.2.1940 прыгавораны да 5 гадо╝ лагера╝. Бы╝ накiраваны ╝ Па╝ночлаг, дзе i памёр. Рэабiлiтаваны 2.2.1956.

Лiт.: Возвращенные имена.


ШУТОВIЧ Вiктар [27.10.1890, в. Шутавiчы Ашмянскага пав. Вiленскай губ., цяпер Смаргонскi р-н Гродзенскай вобл. - 1.3.1960, Барыса╝], рыма-каталiцкi святар, педагог, публiцыст. Вучы╝ся ╝ Ашмянскай гарадской школе. З 1909 - клiрык Вiленскай духо╝най каталiцкай семiнарыi. У час вучобы далучы╝ся да бел. культурна-асветнага руху. Пасвечаны ╝ святары 16.6.1913 у Вiльнi. Прадо╝жы╝ вучобу за свой кошт ╝ Мiтрапалiтальнай духо╝най каталiцкай акадэмii ╝ Санкт-Пецярбургу. Пасля прыходу да ╝лады бальшавiко╝ вымушаны бы╝ спынiць вучобу. Пача╝ службу вiкарыем у парафii Барадзенiчы Брасла╝скага пав. Распа╝сюджва╝ сярод вернiка╝ бел. рэлiгiйныя i свецкiя выданнi, перыёдыку. Арганiзава╝ некалькi бел. школ. За сваю дзейнасць пераследава╝ся польскiмi царко╝нымi i свецкiмi ╝ладамi, падвярга╝ся нападкам на старонках польскай 'эндэцкай' прэсы. З 1925 некалькi разо╝ праводзiлася следства па яго дзейнасцi. Нейкi час бы╝ пазба╝лены права самастойна кiраваць парафiяй. З 1927 служы╝ вiкарыем у польскай парафii Тшцяне. У 1929 выеха╝ у ЗША, дзе знаходзi╝ся да жн. 1932. Пасля вяртання прызначаны вiкарыем у мясцовасць Харошча (пад Беластокам). Супрацо╝нiча╝ з бел. свецкiмi i рэлiгiйнымi перыядычнымi выданнямi. Напiса╝ драму '950 гадо╝ хрысцiянства на Беларусi'. Да 1943 застава╝ся ╝ Харошчы. Пасля адступлення немца╝ пераеха╝ у Мiнск, дзе ста╝ пробашчам кафедральнага касцёла. Арыштаваны 26.1.1945. Да 1956 знаходзi╝ся ╝ лагерах Комi АССР. Вярну╝ся ╝ Беларусь. Апошнiя гады бы╝ пробашчам у Барысаве. Пахаваны на мясцовых каталiцкiх могiлках.

Тв.: Маёвая чытанка. Вiльня, 1940.

Лiт.: Гарбiнскi БРД.


ШУТОВIЧ Янка [Iван Iосiфавiч; псе╝данiмы: Iван Дубневiч; Ян Дубневiч; Я.Сцяблiнскi; крыптанiмы: I.Ш.; Я.Ш.; Я.Ш-ч i iнш.; 11(24).1.1904, в. Шутавiчы Ашмянскага пав. Вiленскай губ., цяпер Смаргонскi р-н Гродзенскай вобл. - 9.12.1973, Вiльня], лiтаратуразнавец, выдавец, грамадскi i культурны дзеяч. Вучы╝ся ╝ Вiлен┐скай беларускай гiмназii. Першыя публiкацыi ╝ зах.-бел. друку з'явiлiся ╝ 1927. У 1934 скончы╝ юрыдычны ф-т Вiленскага ун-та; магiстр права. Належа╝ да партыi хрысцiянскiх дэмакрата╝. Працава╝ карэктарам у бел. друкарнi iмя Ф.Скарыны. Член Беларускага студэнцкага саюза i Беларускага iнстытута гаспадаркi i культуры ╝ Вiльнi. У 1935-39 бы╝ выда╝цом i рэдактарам лiтаратурна-навуковага час. 'Калоссе'. Апублiкава╝ артыкулы пра творчасць М.Машары, Я.Драз┐довiча. Кiрава╝ мiжарганiзацыйным сакратарыятам па справах бел. школ. У пачатку 1939 арыштаваны польскiмi ╝ладамi i зняволены ╝ лагеры Бяроза Картузская, адкуль вы┐звалены савецкiмi войскамi. З лют. 1941 да лiст. 1944 бы╝ супрацо╝нiкам, загадчыкам Беларускага музея ╝ Вiльнi; ратава╝ матэрыялы музея падчас акупацыi. Арыштаваны органамi НКДБ у лiст. 1944. Рашэннем Асобай нарады пры НКДБ прыгавораны да 10 гадо╝ пазба╝лення волi. Пакаранне адбыва╝ ва Унжлагу Горка╝скай вобл. i Пясчанлагу Карагандзiнскай вобл. Вызвалены з лагера 28.8.1954. Да 10.4.1956 знаходзi╝ся ╝ ссылцы ╝ Карагандзе i Саранi Карагандзiнскай вобл. Пасля ссылкi вярну╝ся ╝ Вiльню. З 1957 працава╝ пажарнiкам у Вiленскiм дзяржа╝ным мастацкiм музеi. Рэабiлiтаваны 25.4.1958. Разам з жонкай, лiто╝скай паэтэсай Онай Мiцютэ, займа╝ся перакладамi твора╝ лiто╝скiх i бел. пiсьменнiка╝. Адшука╝ у архiве рукапiс рамана-хронiкi М.Гарэцкага 'Вiленскiя камунары'. Рукапiсны фонд Ш. знаходзiцца ╝ Цэнтральнай навуковай бiблiятэцы iмя Я.Коласа НАНБ.

Тв.: Мастак Пётр Сергiевiч // Беларусь. 1957, ? 9; Гурыновiч Адам: (Паводле старых i новых архi╝ных матэрыяла╝) // Полымя. 1966, ? 11.

Лiт.: Вабiшчэвiч А. Захавальнiк спадчыны: Янка Шутовiч // Куфэрак Вiленшчыны. 2001, ? 1; Чэмер А. [Анiшчык А.]. Партрэты. Вiльнюс, 2001.


ШУШКЕВIЧ Станiсла╝ Пятровiч [псе╝да┐нiмы: Янка Бор; Са╝ка Койдана╝скi; Вiльгельм Эрнест; крыптанiмы: С.Ш.; Стах Ш.; С.Ш. и В.М. (з В.Мараковым); С.Ш-ч; Шуш; В.Э.; Э-ст; В.Эрн; 6(19).2.1908, в. Бакiнава Мiнскага пав., цяпер Дзяржынскi р-н Мiнскай вобл. - 1.2.1991, Мiнск], паэт, празаiк. Першы верш апублiкава╝ у студз. 1924 у газ. 'Чырвоная змена'. У 1924-26 вучы╝ся ╝ 11-й сямiгадовай школе Мiнска. У 1926 паступi╝ у МБПТ; ста╝ членам лiтаб'яднання 'Маладняк'. У 1928-30 працава╝ у Кнiжнай палаце i Дзяржа╝най бiблiятэцы БССР; у 1930-31 загадва╝ бiблiятэкай Навукова-даследчага iнстытута сельскай i лясной гаспадаркi; у 1934-35 працава╝ у рэдакцыi газ. 'Лiтаратура i мастацтва', у 1935-36 - газ. 'Звязда'. Адначасова вучы╝ся на лiтаратурным ф-це МВПI, якi скончы╝ у 1934. Член СП Беларусi з 1934. У 1934 апублiкава╝ першую кнiжку верша╝. Арыштаваны 15.11.1936; прыгавораны да 8 гадо╝ пазба╝лення волi. У 1937-46 знаходзi╝ся ╝ лагеры i ссылцы ╝ Кемера╝скай вобл. У 1946 вярну╝ся на Радзiму; працава╝ наста╝нiкам СШ у Данiлавiчах Дзяржынскага р-на Мiнскай вобл. Па╝торна арыштаваны 22.8.1949. Высланы на спецпасяленне ╝ Краснаярскi край. Вярну╝ся ╝ Мiнск у 1956. У 1956-58 працава╝ у газ. 'Мiнская пра╝да', у 1958-70 бы╝ загадчыкам аддзела пiсем газ. 'Лiтаратура i мастацтва'. З 1970 на пенсii. Канчаткова рэабiлiтаваны па абедзвюх справах 26.9.1975. Пiса╝ таксама для дзяцей. Многiя яго вершы пакладзены на музыку. А╝тар шматлiкiх успамiна╝ пра бел. пiсьменнiка╝ ('Вяртанне ╝ маладосць: Успамiны i нататкi'. Мн., 1968). Пахаваны ╝ в. Шчытомiрычы Мiнскага р-на.

Тв.: Выбр. тв.: У 2 т. Мн., 1978; Дарога ╝ залатую восень: Вершы. Мн., 1983; Выбранае: Вершы. Мн., 1988.

Лiт.: Гнiламёда╝ У. Буднi i святы дзiцячай паэзii // Полымя. 1974, ? 7; Барадулiн Р. I светлай ранiцы пада╝ руку // ЛiМ. 1985, 18 лют.; БП, т. 6.


ШЧАКАЦIХIН Мiкола [Мiкалай Мiкалаевiч; 1(13).10.1896, Масква - 1.4.1940, Белебей Башкiр┐скай АССР], мастацтвазнавец, гiсторык i тэарэтык мастацтва, педагог. У 1914-18 вучы╝ся ╝ Маско╝скiм ун-це. З 1922 у Мiнску. У 1922-24 працава╝ у БДУ, дацэнт; у 1925-28 - у Iнбелкульце (ствары╝ пры Iнбелкульце Камiсiю па гiсторыi мастацтва), у 1929-30 - у БелАН. Адзiн з заснавальнiка╝ бел. мастацтвазна╝ства; вывуча╝ старажытныя фрэскi, абразы, манументальнае дойлiдства XI-XVIII ст., гравюры Ф.Скарыны, творчасць мастако╝ В.Вашчанкi, М.Фiлiповiча, В.Волкава, А.Гру┐бэ, I.Ахрэмчыка, У.Кудрэвiча. Упершыню ╝ бел. мастацтвазна╝стве выпрацава╝ навуковую канцэпцыю гiсторыi бел. мастацтва, зрабi╝ яго перыядызацыю. У 1928 выда╝ т. 1 сваёй гало╝най працы 'Нарысы з гiсторыi беларускага мастацтва'. Прадо╝жыць гэтае выданне не здоле╝, бо 18.7.1930 бы╝ арыштаваны ДПУ БССР па справе 'Саюза вызвалення Беларусi'. Па пастанове Калегii АДПУ СССР ад 10.4.1931 высланы ╝ Белебей Башкiрскай АССР тэрмiнам на 5 гадо╝. Працава╝ статыстыкам, планавiком у кааперацыi, выклада╝ у сярэднiх навучальных установах. Нейкi час жы╝ у в. Колта╝цы (30 км ад Белебея). Працягва╝ займацца навуковай дзейнасцю, аб вынiках якой пiса╝ у лiстах да акадэмiка У.Пiчэты. Але на навуковыя пасады яму не дазволiлi вярнуцца. Рэгулярна перад рэвалюцыйнымi святамi Ш. ╝ 'прафiлактычных' мэтах арышто╝валi. У турмах захварэ╝ на туберкулёз, ад якога i памёр. Рэабiлiтаваны 30.1.1956.

Тв.: Феликс Валлотон. М., 1918; Фрэскi Полацкага Барысаглебскага манастыра // Наш край. 1925, ? 1; Васiль Вашчанка - магiлё╝скi гравёр канца XVI - пачатку XVIII сталецця. Мн., 1925; Матар'ялы да гiсторыi беларускага малярства XVIII ст. // Вiцебшчына. Т. 1. 1925; Нарысы з гiсторыi беларускага мастацтва. Т. 1. Мн., 1928; факсiмiльнае выд.: Мн., 1993; Новы Менск // Чырвоная Беларусь. 1930, ? 1.

Лiт.: Лiс А. Мiкола Шчакацiхiн. Мн., 1968; Возвращенные имена.


ШЧАРБАКО╬ Васiль Карпавiч [27.2.1898, в. Дубро╝ка Аршанскага пав. Магiлё╝скай губ., цяпер Аршанскi р-н Вiцебскай вобл. - 29.6.1938, Мiнск, НКВД], гiсторык. У 1918 скончы╝ Рагачо╝скую наста╝нiцкую семiнарыю. У 1918 уступi╝ у РКП(б). Удзельнiча╝ у падпольнай барацьбе супраць нямецкiх акупанта╝ (1918). Потым ваява╝ на Усх. i Па╝дн. франтах. Прадо╝жы╝ вучобу ╝ Харка╝скай вышэйшай партыйнай школе, якую скончы╝ у 1923. Пасля на партыйнай, педагагiчнай, навуковай рабоце. З 1930 загадчык секцыi навукi i асветы ЦК КП(б)Б. Акадэмiк БелАН (1931), доктар гiстарычных навук. У 1931-35 вiцэ-прэзiдэнт, у 1935-37 - неадменны сакратар БелАН. З 1931 да 1936 нам. дырэктара, у 1936-37 дырэктар Iнстытута гiсторыi БелАН. Адначасова ╝ 1931-36 прафесар Вышэйшай камунiстычнай сельскагаспадарчай школы Беларусi, МВПI i БДУ. Гало╝ная праца Ш. - 'Нарыс гiсторыi Беларусi' (па┐спе╝ выдаць толькi частку 1). Гэтая праца выклiкала дыскусiю i крытычныя за╝вагi У.Пiчэты. Падчас кампанii чысткi ╝ жн. 1936 выключаны з шэрага╝ КП(б)Б. Арыштаваны 21.6.1937. Ваеннай калегiяй Вярхо╝нага суда СССР у чэрв. 1938 прыгавораны да расстрэлу. Рэабiлiтаваны 25.7.1957.

Тв.: Нарыс гiсторыi Беларусi. Ч. 1. Мн., 1934.

Лiт.: Копысский З.Ю., Чепко В.В. Историография БССР. Эпоха феодализма. Мн., 1986; Возвращенные имена.


ШЫДЛО╬СКI Усевалад Аляксандравiч [1910, мяст. Смiлавiчы Iгуменскага пав. Мiнскай губ., цяпер Чэрвеньскi р-н Мiнскай вобл. - чэрв. 1992], журналiст, дзiцячы пiсьменнiк. Арыштаваны ╝ 1936 (?). Адбы╝ 10 гадо╝ на Калыме.

Лiт.: Марако╝ Л. Вынiшчэнне, або Пяць хваля╝ арышта╝ беларускiх лiтаратара╝ // ЛiМ. 1999, 10 снеж.


ШЫРМА Рыгор Раманавiч [псе╝данiмы: Р. Баравы; Вучыцель; крыптанiмы: В.М.; В.-ч; Г.Ш.; Р.Ш.; 8(20).1.1892, в. Шакуны Пружанскага пав. Гродзенскай губ., цяпер Пружанскi р-н Брэсцкай вобл. - 23.3.1978, Мiнск], харавы дырыжор, фалькларыст, грамадскi i музычны дзеяч, публiцыст, лiтаратуразнавец. У 1911-12 бы╝ слухачом двухгадовых наста╝нiцкiх курса╝ у Свянцянах. Па┐ступi╝ у Седлецкi наста╝нiцкi iнстытут (скончы╝ у 1918). У канцы 1-й сусветнай вайны мабiлiзаваны ╝ армiю. У 1924 арганiзава╝ хор у Пружанах. З 1926 выкладчык Вiленскай беларускай гiмназii. Стваральнiк харавых калектыва╝, у тым лiку хору Беларускага саюза студэнта╝ у Вiльнi. У 1926-37 бы╝ сакратаром Гало╝най управы Таварыства беларускай школы. Арышто╝ва╝ся польскiмi ╝ладамi ╝ 1930 i 1933. Бы╝ звольнены з пасады наста╝нiка гiмназii. З лiтаратуразна╝чымi артыкуламi i рэцэнзiямi пача╝ выступаць у друку з 1933. У 1933 разам з Ф.Стацкевiчам пача╝ выдаваць час. 'Летапiс ТБШ' (пазней 'Беларускi летапiс'). Наладжва╝ бел. музычныя перадачы на польскiм радыё, супрацо╝нiча╝ са спеваком М.Забэйдам-Сумiцкiм. У сярэдзiне 1930-х г. адзiн з першых дзеяча╝ культуры падтрыма╝ праграму Народнага фронту, акты╝на супрацо╝нiча╝ як публiцыст у народнафронта╝скай газ. 'Наша воля'. Выда╝ для школьных i самадзейных хора╝ зборнiкi 'Беларускiя народныя песнi' (1929) i 'Наша песня' (1938). У 1940 арганiзава╝ i ╝значалi╝ (да 1970) Дзяржа╝ную акадэмiчную харавую капэлу БССР (з 1978 яго iмя). Арыштаваны ╝ 1941, сядзе╝ на Лубянцы. Вызвалены па хадайнiцтве Я.Коласа перад П.Панамарэнкам. Сабра╝ больш за 2 тыс. бел. народных песень. У 1966-78 старшыня пра╝лення Саюза кампазiтара╝ БССР i сакратар пра╝лення Саюза кампазiтара╝ СССР. Народны артыст СССР (1955), Герой Сацыялiстычнай Працы (1977), заслужаны дзеяч мастацтва╝ Беларусi (1946). Пахаваны ╝ Мiнску на Усх. могiлках.

Тв.: Песня - душа народа: Публiцыстыка; Фальклор; Музыка; Лiтаратура: 1929-1939; 1944-1974 гг. Мн., 1976; Песня - душа народа: З лiтаратурнай спадчыны. Мн., 1993.

Лiт.: Нисневич И.Г. Г.Р.Ширма: Очерк жизни и творчества. 2 изд. Л., 1971; Песня на ╝сё жыццё: Успамiны пра Р.Р.Шырму. Мн., 1983; Рыгор Шырма: (Фотаальбом) / А╝тар-склад. В.Лiцвiнка. Мн., 1990; БП, т. 6.


ШЭМЕШ Адам [1808, Слуцкi пав. Мiнскай губ. - 1864, Вiльня], жывапiсец-партрэтыст, мастацтвазнавец, мемуарыст. Мастацкую адукацыю атрыма╝ у Вiленскай мастацкай школе пры Вiленскiм ун-це ╝ Я.Рустэма (1826-31). Пасля сканчэння ун-та жы╝ у Мiнску, дзе акты╝на займа╝ся творчай працай i грамадскай дзейнасцю. У гэтыя гады напiса╝ партрэты У.Сыракомлi i С.Манюшкi, ствары╝ гiстарычныя, рэлiгiйныя i бытавыя кампазiцыi. Зрабi╝ iлюстрацыi да паэмы А.Мiцкевiча 'Конрад Валенрод'. З iм кансультава╝ся У.Сыракомля, калi склада╝ апiсанне помнiка╝ выя╝ленчага мастацтва Мiнска. За вальнадумства ╝ 1842 высланы ╝ цэнтральныя губернi Расii. У ссылцы не спыня╝ пуб┐лiцыстычную i мастацкую дзейнасць, дасыла╝ свае артыкулы ╝ газеты i часопiсы. Вярну╝ся ╝ Мiнск у 1846. Тут намалява╝ адзiн з лепшых сваiх партрэта╝ - Е.Фялiнскай. З 1852 жы╝ у Вiльнi. А╝тар 'Успамiна╝ пра Вiленскую мастацкую школу', 'Успамiна╝ пра Дамеля' i iнш., апублiкаваных у 1840-я г. ╝ вiленскiм час. 'Athenaeum'. Пакiну╝ гiстарычна дакладнае апiсанне мастацкага жыцця Беларусi i Лiтвы 1-й паловы XIX ст.

Тв.: Wspomnienia o Damelu // Athenaeum. T. II. 1842; Wspomnienia o Wileńskiej szkole malarskiej // Athenaeum. T. VI. 1844.

Лiт.: Дробов Л.Н. Живопись Белоруссии XIX - начала XX в. Мн., 1974; Гiсторыя беларускага мастацтва. Т. 3. Мн., 1989; АЗБ.